عنصرهای شیمیایی بر چه اساس نام‌گذاری شده‌اند؟

ثبت رکورد جهانی چیدن عنصرهای جدول دوره‌ای
۱۳۹۸/۰۲/۳۰

عنصرهای شیمیایی بر چه اساس نام‌گذاری شده‌اند؟

در حال حاضر ۱۱۸ عنصر شیمیایی را می‌شناسیم که جدول دوره‌ای را تا تناوب هفتم کامل کرده‌اند. جدیدترین اعضای این جدول، چهار عنصر ۱۱۳، ۱۱۵، ۱۱۷ و ۱۱۸ هستند که در سال ۲۰۱۶ میلادی نام‌گذاری شده‌اند. پیش‌تر در مطلبی به روند نامگذاری عنصرها اشاره کردیم و گفتیم که مجمع بین‌المللی شیمی محض و کاربردی (IUPAC) قواعد ویژه‌ای برای نام‌گذاری عنصرها وضع کرده است (اینجا). در این مطلب نگاهی به منشأ نام ۱۱۸ عنصر جدول دوره‌ای می‌اندازیم.

مطابق قواعد IUPAC، عنصرها را می‌توان بر اساس موارد زیر نام‌گذاری کرد:

  • مفاهیم یا شخصیت‌های اسطوره‌ای (شامل اشیاء نجومی)
  • کانی‌ها یا مواد مشابه آن‌ها
  • مکان‌ها یا مناطق جغرافیایی
  • خواص عنصر
  • دانشمندان

به دلیل وجود این قواعد است که پیشنهادهای مردمی درباره اسم عنصرها اغلب رد شده است. یک نمونه از این نوع، لِمیوم (lemmium) است که از نام لِمی کیلمیستر، ستارۀ درگذشتۀ موسیقی راک، گرفته شده بود و در سال ۲۰۱۶ تلاش‌هایی صورت گرفت تا به‌عنوان نام یکی از عنصرها پذیرفته شود.

از سویی دیگر، در قواعد IUPAC اشاره شده که در نام‌گذاری عنصرها باید به قراردادهای مربوط به گروه‌های جدول دوره‌ای نیز توجه شود. بر این اساس، نام عنصرهای گروه ۱۷ باید به -ine و نام عنصرهای گروه ۱۸ به -one ختم شود و در انتهای نام همه عنصرهای دیگر، -ium بیاید. در جدول دوره‌ای تعاملی که به زبان فارسی تهیه شده است (اینجا) می‌توانید با کلیک کردن روی هر عنصر اطلاعاتی در مورد منشأ نام آن به‌دست آورید. تصویر بالا نیز یک اینفوگرافیک از جدول دوره‌ای است که ریشه نام عنصرها را بر اساس قواعد IUPAC نشان می‌دهد و همچنین سهم زبان‌های مختلف در نام عنصرها در آن نشان داده شده است (برای مشاهده تصویر بزرگتر اینجا کلیک کنید.)

جدول بالا نشان می‌دهد که نام‌های یونانی و لاتین بیشترین فراوانی را دارند. زبان‌های آلمانی و انگلیسی نیز در نام چندین عنصر نقش داشته‌اند، درحالی‌که زبان اسپانیایی که زبان دوم جهان است، تنها یک سهم (پلاتین) را به خود اختصاص داده و هم‌تراز زبان‌های بومی اسکاتلندی (استرونسیم) و سوئدی (تنگستن) قرار گرفته است. یکی از جدیدترین عنصرهای جدول به‌نام نیهونیم نیز زبان ژاپنی را به این جمع وارد کرده است.

نکته‌ای که در این جدول دیده می‌شود آن است که در نام‌گذاری عنصرهای جدیدتر تمایل آشکاری به استفاده از نام افراد یا مکان‌ها وجود دارد. در حقیقت از عنصر شماره ۹۵ (امریسیم) تا عنصر ۱۱۸ (اوگانسون)، هیچ عنصری نیست که نامش را از یک فرد، شهر، کشور، یا مکان نگرفته باشد. همین موضوع باعث انتقاداتی شده و نوعی ملی‌گرایی افراطی یا خودخواهی شمرده شده است. درست است که دانشمندان و محققان سال‌های سال تلاش می‌کنند تا عنصرهای جدیدی کشف کنند و بدون شک حق دارند نام خودشان را پیشنهاد دهند، این انتقاد مطرح است که چرا در نام‌های پیشنهادی آنها خلاقیت بیشتری به خرج داده نمی‌شود و مثلاً همین نام‌گذاریِ بر اساس محل کشف به‌شکل ظریف‌تری انجام نمی‌شود. به‌عنوان مثال به‌جای نیهونیم، آماتراسیوم برمبنای نامِ الهه ژاپنی خورشید پیشنهاد شده بود.

در پایان باید اشاره کنیم که با آنکه در این اینفوگرافیک اشاره‌ای نشده است، زبان فارسی هم در نام عنصرها نقش داشته است. به‌عنوان مثال نام روی (zinc) از واژۀ آلمانی zink گرفته شده که منشأ اصلی آن واژۀ فارسی «سنگ» است و نام زیرکونیم از واژۀ فارسی «زرگون» گرفته شده (که در تصویر به‌اشتباه واژه‌ای عربی ذکر شده است).

منابع:

https://www.compoundchem.com/2016/06/09/element-names/

http://www.knowledgedoor.com/2/elements_handbook/origin_of_element_name.html

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *